Một nhân sự văn phòng bắt đầu viết về kinh nghiệm làm nghề. Một chuyên gia mở kênh chia sẻ kiến thức rồi từ đó phát triển dịch vụ tư vấn. Một người vẫn làm công việc toàn thời gian nhưng đồng thời tạo tài liệu, workshop, khóa học hoặc một cộng đồng nhỏ từ chuyên môn đã tích lũy.
Những trường hợp như vậy ngày càng dễ bắt gặp trên các nền tảng số, dù chỉ từ những gì mình quan sát được cũng chưa đủ để kết luận rằng đây là con đường đại diện cho toàn bộ thị trường lao động.
Cách giải thích quen thuộc là ngày càng nhiều người muốn xây dựng thương hiệu cá nhân để kiếm thêm thu nhập. Điều đó có thể đúng với một phần thực tế, nhưng với tôi nó vẫn chưa đủ.
Nó chưa lý giải vì sao nhu cầu ấy xuất hiện, điều gì khiến một cá nhân hiện nay có thể tự thử nghiệm nhiều thứ mà trước đây cần một tổ chức hoặc đội ngũ mới làm được, và vì sao cùng đứng trước những cơ hội ấy nhưng khả năng tham gia của mỗi người lại rất khác nhau.
Tôi quan tâm đến câu chuyện này không chỉ vì nó nằm trong công việc mình đang làm.
Bản thân tôi cũng từng đi qua một quá trình khá giống như vậy: làm việc trong tổ chức, tham gia nhiều dự án, tích lũy những phần năng lực khác nhau rồi dần nhận ra rằng nếu tất cả những gì mình biết chỉ tồn tại trong công việc đang làm hoặc trong đầu mình, thì khi bối cảnh thay đổi, rất nhiều giá trị cũng gần như phải bắt đầu lại.
Viết, hệ thống hóa chuyên môn, chia sẻ công khai rồi dần xây những dịch vụ riêng với tôi ban đầu không hẳn là một kế hoạch “xây thương hiệu cá nhân”. Nó gần hơn với việc tìm cách để những gì mình đã tích lũy có một đời sống riêng, không hoàn toàn phụ thuộc vào một chức danh hay một tổ chức cụ thể.
Từ trải nghiệm đó, tôi thường nhìn việc tự truyền thông để kinh doanh chuyên môn qua sáu vòng:
Bản thân
Những người ở gần mình
Xã hội và văn hóa
Truyền thông và công nghệ
Kinh tế và thị trường
Thiết chế và những giới hạn thực tế
Sáu vòng này không phải một công thức để giải thích mọi trường hợp. Nó chỉ là một cách quan sát giúp tôi không lấy lớp thông tin dễ nhìn thấy nhất để giải thích cho toàn bộ một hiện tượng.
01. Bản thân
Ở cấp độ cá nhân, có những người bắt đầu nhận ra rằng chức danh hiện tại không thể hiện hết những gì họ có thể làm. Họ có kỹ năng, trải nghiệm, góc nhìn hoặc mối quan tâm chưa được sử dụng hết trong công việc chính.
Khi đó, viết một bài, mở một kênh chia sẻ, thử một buổi tư vấn hoặc tạo một sản phẩm nhỏ có thể trở thành cách để kiểm tra xem những giá trị ấy có được một nhóm người khác đón nhận hay không mà chưa cần phải ngay lập tức từ bỏ công việc hiện tại.
Động cơ của mỗi người cũng rất khác nhau. Có người muốn tăng thu nhập. Có người muốn chuẩn bị cho một giai đoạn nghề nghiệp khác. Có người cần thêm quyền tự chủ. Có người đơn giản chỉ muốn lưu lại và gọi tên rõ hơn những gì mình đã học được.
Vì vậy, tôi không nghĩ nên mặc định rằng cứ xuất hiện trên mạng là muốn trở thành creator, muốn nổi tiếng hay muốn xây một doanh nghiệp một người.
Đôi khi đó chỉ là dấu hiệu cho thấy một người đang bắt đầu mở rộng cách họ nhìn về chính năng lực và sự nghiệp của mình.
Điều này khá gần với trải nghiệm của tôi. Trong một thời gian dài, tôi có thể làm nhiều việc nhưng lại khó gọi tên đâu là phần nên trở thành trọng tâm của riêng mình. Chỉ khi bắt đầu viết và buộc mình diễn đạt những gì đã làm thành ngôn ngữ rõ ràng, tôi mới nhận ra có những năng lực mình sử dụng lặp đi lặp lại ở nhiều bối cảnh khác nhau.
Tự truyền thông ở giai đoạn ấy không chỉ giúp người khác biết tôi làm gì. Nó còn giúp chính tôi hiểu rõ hơn mình đang có gì, điều gì nên giữ lại và điều gì không nhất thiết phải mang theo.
02. Những người ở gần mình
Lựa chọn nghề nghiệp hiếm khi chỉ đến từ bên trong. Một phần cách chúng ta hình dung về điều mình có thể làm đến từ việc nhìn thấy những người xung quanh.
Khi một đồng nghiệp bắt đầu có khách hàng nhờ những bài viết chuyên môn, một người bạn mở một dịch vụ nhỏ bên cạnh công việc chính, hoặc một người cùng ngành xây được một nhóm độc giả riêng, một con đường trước đó khá xa lạ có thể trở nên cụ thể hơn.
Những ví dụ ấy không chứng minh rằng ai làm theo cũng sẽ có kết quả tương tự. Nhưng chúng mở rộng phạm vi của những điều một người tin rằng mình có thể thử. Nếu chưa từng nhìn thấy một người bình thường có thể tự viết, tự xây một nhóm độc giả và tự tạo dịch vụ từ chuyên môn, rất có thể mình cũng không nghĩ đó là một lựa chọn dành cho mình.
Ở chiều ngược lại, chính những mối quan hệ gần cũng tạo ra nhiều lực cản:
Lo đồng nghiệp nghĩ mình thiếu tập trung vào công việc chính.
Lo gia đình nghi ngờ tính ổn định của hướng đi mới.
Lo người trong nghề xem việc chia sẻ thường xuyên là một hình thức tự đề cao.
Lo hình ảnh mới của mình không còn khớp với vai trò mà mọi người vốn đã quen.
Vì vậy, tự truyền thông không chỉ là chuyện học cách viết một bài hay quay một video. Đôi khi nó còn là quá trình một người thương lượng lại với hình ảnh cũ của chính mình và với cách những người xung quanh đã quen nhìn về mình.
Tôi gặp điều này khá nhiều ở những người mình có dịp làm việc cùng. Không ít người thực ra không thiếu kiến thức để bắt đầu chia sẻ. Điều giữ họ lại thường là cảm giác chưa đủ tư cách để nói, sợ bị đánh giá hoặc không chắc mình có quyền đứng ra gọi tên một góc nhìn riêng hay không. Khi nhìn kỹ, đây không còn chỉ là bài toán nội dung. Nó là bài toán về danh tính nghề nghiệp.
03. Xã hội và văn hóa
Trong một thời gian dài, uy tín nghề nghiệp thường được nhìn thấy khá rõ qua bằng cấp, chức danh, thâm niên và tổ chức mà một người thuộc về. Những yếu tố ấy đến nay vẫn quan trọng. Nhưng môi trường số tạo thêm một lớp bằng chứng khác: bài viết, dự án, case study, sản phẩm, quan điểm chuyên môn và những kết quả đã được công khai.
Một phần năng lực trước đây chỉ tồn tại trong CV hoặc chỉ được biết đến bên trong một tổ chức giờ có thể dần trở thành những dấu vết mà người khác tìm thấy. Điều này mở thêm một khả năng đáng chú ý: một người không nhất thiết phải chờ đến khi có một chức danh mới mới bắt đầu xây dựng uy tín trong lĩnh vực mà họ muốn theo đuổi.
Nhưng đi cùng với sự mở rộng lựa chọn là một áp lực mới. Khi các câu chuyện về nghề tay trái, creator economy, personal brand, freelancer hay One-Person Business xuất hiện thường xuyên hơn trong môi trường chúng ta tiếp xúc, rất dễ nảy sinh cảm giác rằng ai cũng nên biến chuyên môn thành nội dung, biến nội dung thành sản phẩm và biến mọi năng lực thành một nguồn thu.
Tôi khá dè dặt với cách nhìn này.
Không phải chuyên môn nào cũng cần được thương mại hóa. Không phải ai cũng cần một thương hiệu cá nhân lớn. Và không phải cứ có khả năng biến một kỹ năng thành tiền thì nhất thiết phải làm như vậy.
Điều đáng giá hơn với tôi là quyền lựa chọn:
Có người muốn giữ chuyên môn chủ yếu cho công việc chính.
Có người muốn chia sẻ nhưng không kinh doanh.
Có người muốn tạo thêm một nguồn thu bên cạnh.
Có người muốn từng bước xây một công việc độc lập.
Vấn đề không nằm ở việc tất cả phải đi cùng một con đường. Có lẽ điều quan trọng hơn là chúng ta ngày càng có thêm nhiều cấu trúc nghề nghiệp để cân nhắc.
04. Truyền thông và công nghệ
Một trong những thay đổi khá rõ nằm ở chi phí để một cá nhân thử nghiệm ý tưởng. Ngày nay, một người có thể tự viết, tạo website, vận hành newsletter, tổ chức họp trực tuyến, nhận thanh toán, tạo tài liệu, bán một sản phẩm số hoặc phục vụ khách hàng mà không nhất thiết phải sở hữu một bộ máy lớn.
AI tiếp tục làm giảm một phần chi phí của việc nghiên cứu, cấu trúc thông tin, vận hành và sản xuất nội dung.
Điều đó không có nghĩa việc kinh doanh chuyên môn trở nên dễ dàng. Nhưng trong nhiều trường hợp, chi phí để thử một giả định đã thấp hơn trước. Và theo tôi, đây là một thay đổi đáng chú ý.
Một người có thể:
Viết vài chục bài trước khi quyết định có nên mở dịch vụ.
Tổ chức một workshop nhỏ trước khi đầu tư vào một khóa học lớn.
Làm một tài liệu đơn giản để kiểm tra xem mọi người có thực sự cần nó.
Nhận một vài khách hàng trước khi nghĩ đến việc rời công việc hiện tại.
Thử một kênh truyền thông trước khi xây cả một hệ sinh thái nội dung.
Khả năng thử ở quy mô nhỏ giúp một người không nhất thiết phải đưa ra một quyết định rất lớn ngay từ đầu. Họ có thể đi từng bước, quan sát phản hồi và điều chỉnh.
Tuy nhiên, công nghệ cũng mang theo một nghịch lý. Càng dễ xuất hiện, chúng ta càng dễ bị kéo vào việc xuất hiện theo cách nền tảng muốn. Thuật toán ưu tiên một số dạng nội dung, nhịp độ và cách diễn đạt nhất định. Nếu không để ý, người làm chuyên môn có thể dần lựa chọn thứ dễ lan truyền hơn thứ phản ánh chính xác nhất điều mình muốn đóng góp.
Vì thế, với tôi câu hỏi quan trọng không chỉ là “làm sao để nhiều người nhìn thấy mình?”, mà còn là “mình muốn được biết đến vì điều gì?” và “cách mình đang truyền thông có thực sự dẫn về hướng công việc mà mình muốn xây hay không?”.
05. Kinh tế và thị trường
Kinh tế cũng là một phần không thể bỏ qua. Khi thu nhập từ một vị trí có giới hạn, công việc có thể thay đổi hoặc một người muốn giảm mức phụ thuộc vào một nguồn duy nhất, việc xây thêm khả năng tự tạo cơ hội trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc.
Ở phía khách hàng, môi trường số cũng tạo ra nhiều cách hơn để một người tìm hiểu về chuyên gia trước khi quyết định làm việc cùng họ. Họ có thể đọc bài viết, xem những gì người đó đã làm, quan sát cách họ phân tích vấn đề và theo dõi trong một khoảng thời gian đủ dài trước khi gửi một tin nhắn.
Điều này tạo thêm không gian cho tư vấn độc lập, sản phẩm tri thức và những mô hình kinh doanh có quy mô nhỏ. Nhưng đây cũng là nơi tôi nghĩ rất dễ có sự lãng mạn hóa nếu gom tất cả vào một câu chuyện đơn giản kiểu “có chuyên môn rồi chia sẻ là sẽ có khách hàng”.
Thực tế có nhiều bước chuyển khác nhau:
Có chuyên môn chưa đồng nghĩa đã có một sản phẩm.
Có sản phẩm chưa đồng nghĩa có nhu cầu.
Có nội dung chưa đồng nghĩa có phân phối.
Có nhiều người theo dõi chưa đồng nghĩa có một mô hình kinh doanh tốt.
Được nhìn thấy chưa đồng nghĩa được tin tưởng.
Được tin tưởng cũng chưa chắc đã đồng nghĩa khách hàng sẵn sàng trả tiền cho điều mình đang cung cấp.
Giữa chuyên môn, truyền thông và doanh thu là một chuỗi những bước chuyển. Mỗi bước đòi hỏi một loại năng lực khác nhau.
Trong công việc của mình, tôi gặp khá nhiều người đã có mười, mười lăm năm kinh nghiệm nhưng vẫn cảm thấy như bắt đầu lại từ đầu khi muốn xây một hướng riêng. Thực ra họ thường không thiếu chất liệu. Những trải nghiệm, bài học, góc nhìn và năng lực đã có ở đó.
Điều thiếu nhiều hơn là một cấu trúc để chọn lọc, hệ thống hóa và chuyển những gì đã tích lũy thành thứ người khác có thể nhìn thấy, hiểu được và sử dụng được.
Khi đó, tự truyền thông không nên đứng riêng như một hoạt động marketing. Nó nằm giữa chuyên môn, định vị, hệ thống tri thức, sản phẩm và mô hình công việc.
06. Thiết chế và những giới hạn thực tế
Cuối cùng, không phải ai cũng có cùng một mức tự do để tham gia vào quá trình này. Khả năng tự truyền thông và kinh doanh còn phụ thuộc vào hợp đồng lao động, quy định nghề nghiệp, thuế, sở hữu trí tuệ, bảo mật, trách nhiệm với khách hàng và những chuẩn mực riêng của từng ngành.
Một bác sĩ, luật sư, chuyên gia tài chính hoặc một người làm việc trong tổ chức có quy định truyền thông chặt chẽ chắc chắn không có cùng phạm vi hành động với một designer, consultant hay coach độc lập.
Ngoài ra còn có những khác biệt ít được nhắc tới hơn:
Thời gian một người thực sự có thể dành cho việc này.
Tài chính dự phòng.
Trách nhiệm gia đình.
Khả năng chịu rủi ro.
Mạng lưới quan hệ sẵn có.
Kỹ năng công nghệ.
Và đơn giản là phần năng lượng còn lại sau công việc chính.
Bởi vậy, khi nhìn thấy một mô hình thành công trên mạng, tôi thường không quá quan tâm đến câu hỏi “mình có thể làm giống họ không?”. Câu hỏi hữu ích hơn với tôi là: mô hình đó hoạt động nhờ những điều kiện nào, và bao nhiêu trong số những điều kiện ấy thực sự tồn tại trong hoàn cảnh của mình?
Một điều phù hợp với người này chưa chắc phù hợp với người khác, ngay cả khi hai người có chuyên môn tương đương.
Vậy đây là lựa chọn cá nhân hay một sự dịch chuyển của thị trường?
Có lẽ tôi sẽ không chọn một trong hai.
Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về mỗi cá nhân. Mình có muốn xuất hiện hay không, có muốn chia sẻ chuyên môn hay không, có muốn thử một sản phẩm, nhận khách hàng riêng hay xây một công việc độc lập hay không. Không có lý do gì để coi một trong những lựa chọn ấy là tiến bộ hơn lựa chọn còn lại.
Nhưng đồng thời, những lựa chọn cá nhân cũng không xuất hiện trong khoảng không. Chúng được mở ra bởi công nghệ, chịu ảnh hưởng bởi kinh tế, được khuyến khích hoặc cản trở bởi văn hóa, được định hình bởi các nền tảng và bị giới hạn bởi hoàn cảnh thực tế của từng người.
Vì thế, nếu phải nói điều gì đó tôi đang quan sát được từ công việc của mình, có lẽ không phải là “mọi người đang trở thành creator” hay “One-Person Business sẽ là tương lai của công việc”. Những kết luận như vậy rộng hơn rất nhiều so với những gì tôi có thể biết từ trải nghiệm cá nhân và nhóm người mình đang có cơ hội làm việc cùng.
Điều tôi thấy rõ hơn, ở một phạm vi khiêm tốn hơn, là ngày càng có nhiều công cụ để một người thử xây cho mình một mức độ tự chủ nghề nghiệp lớn hơn trước.
Sự tự chủ ấy có thể rất nhỏ. Nó có thể chỉ là một nơi để lưu lại những gì mình biết. Một trang blog không phụ thuộc hoàn toàn vào mạng xã hội. Một hệ thống ghi chép giúp kinh nghiệm không bị thất lạc. Một nhóm người biết mình làm gì. Một dịch vụ nhỏ giúp kiểm chứng xem chuyên môn có thể tạo ra giá trị bên ngoài tổ chức hiện tại hay không.
Với một số người, những thứ ấy có thể dần trở thành một công việc độc lập. Với người khác, chúng có thể chỉ đóng vai trò như một lớp tài sản nghề nghiệp hỗ trợ cho công việc chính. Và cũng có những người hoàn toàn không cần đi theo hướng này.
Bản thân tôi hiện nghiêng về việc nhìn tự truyền thông như một phần của quá trình xây tài sản nghề nghiệp hơn là một cuộc đua xây thương hiệu cá nhân.
Một bài viết có thể trở thành dấu vết của tư duy.
Một case study có thể giữ lại kinh nghiệm của một dự án đã kết thúc.
Một hệ thống kiến thức có thể giúp một người nhìn rõ chuyên môn của chính mình.
Một nhóm độc giả có thể tạo ra những mối quan hệ nghề nghiệp mà trước đó chưa tồn tại.
Một dịch vụ nhỏ có thể trở thành một phép thử cho một hướng đi lớn hơn.
Nhưng tất cả những thứ ấy chỉ có ý nghĩa khi chúng phục vụ một cách sống và một cấu trúc công việc mà người đó thực sự muốn xây. Nếu việc tự truyền thông khiến một người phải chạy theo sự chú ý, duy trì một hình ảnh không còn phù hợp hoặc biến mọi phần của bản thân thành thứ cần được thương mại hóa, thì có lẽ cái giá phải trả cũng cần được tính vào.
Đó cũng là lý do công việc tôi đang làm dần ít xoay quanh câu hỏi “làm thế nào để một người xuất hiện nhiều hơn”. Tôi quan tâm hơn đến những câu hỏi trước đó: phần chuyên môn nào thật sự đáng giữ lại, điều gì đủ quan trọng để trở thành trọng tâm, trải nghiệm nào nên được hệ thống hóa, một người muốn được biết đến vì điều gì và cuối cùng họ muốn xây một công việc như thế nào quanh tất cả những thứ ấy.
Tôi cũng không chắc đây có phải là hướng đi phù hợp cho số đông hay không. Có lẽ phải cần thêm rất nhiều dữ liệu, thời gian và những góc nhìn khác để hiểu đầy đủ sự thay đổi đang diễn ra trong thị trường lao động. Những gì tôi có lúc này chủ yếu vẫn là trải nghiệm cá nhân, quan sát từ công việc và những trường hợp mình có cơ hội đồng hành.
Nhưng có một câu hỏi tôi thấy ngày càng đáng để mỗi người tự hỏi:
Trong vài năm tới, mình muốn có bao nhiêu quyền chủ động đối với chuyên môn, danh tiếng và cách mình kiếm sống?
Nếu câu trả lời là mình muốn có thêm một phần quyền chủ động, tự truyền thông có thể là một trong những công cụ đáng cân nhắc. Không nhất thiết để nổi tiếng hơn, cũng không nhất thiết để trở thành một doanh nghiệp một người.
Có khi chỉ để những gì mình đã mất nhiều năm tích lũy không hoàn toàn biến mất mỗi khi một chức danh, một công ty hay một giai đoạn nghề nghiệp khép lại.
—
Mera Cao
Build systems. Share wisdom. Lead quietly
VŨ TRỤ CREATOR ·
Deep Branding. Quiet Influence.
Từ nền tảng chuyên môn đã có, thương hiệu của bạn nên đi về đâu?
Nếu bạn đang muốn dừng lại một nhịp để nhìn rõ những gì mình đã tích lũy suốt nhiều năm, gồm chuyên môn, kinh nghiệm, cả những điều chưa từng gọi tên, và tìm ra hướng đi thật sự dành cho thương hiệu của mình, mời bạn tìm hiểu ▶ gói tư vấn 1:1 của chúng tôi.
Hoặc bắt đầu nhẹ nhàng hơn: khám phá ▶ nguyên mẫu thương hiệu của bạn, để có một kim chỉ nam cho bước đi tiếp theo.
