Một trong những điều hấp dẫn nhất khi lựa chọn làm nội dung độc lập là cảm giác được tự mình quyết định. Chúng ta có thể chọn chủ đề muốn chia sẻ, định hình cách xuất hiện, xây dựng lịch làm việc và từng bước phát triển một công việc dựa trên kiến thức, kinh nghiệm cùng những giá trị mình tin tưởng.
Đối với người phát triển thương hiệu cá nhân hay kinh doanh từ chuyên môn, sự độc lập ấy còn mang ý nghĩa sâu hơn. Chúng ta không chỉ muốn sở hữu một kênh truyền thông, mà còn muốn có thêm quyền chủ động đối với sự nghiệp, nguồn thu nhập và những lựa chọn trong cuộc sống.
Nhưng có một nghịch lý mà tôi quan sát được trong quá trình làm nội dung và mentoring: Càng mong muốn tự chủ, chúng ta đôi khi càng tự đặt lên mình áp lực phải làm được mọi thứ.
Một người làm nội dung độc lập có thể vừa là người lên ý tưởng, nghiên cứu, viết kịch bản, quay dựng, xuất bản, phân tích hiệu quả, vừa phải tìm kiếm khách hàng và phát triển sản phẩm. Khi công việc chưa đạt kết quả mong muốn, phản ứng quen thuộc thường là tìm thêm một kỹ năng để học, một công cụ để sử dụng hoặc một quy trình mới để tối ưu.
Ta muốn tự giải quyết vấn đề để không phải phụ thuộc vào ai. Ta ngại nhờ hỗ trợ vì sợ mất quyền kiểm soát. Ta giữ lại bản nháp chưa hoàn thiện vì chưa sẵn sàng để người khác nhìn thấy những phần mình còn lúng túng.
Và rồi khả năng tự xoay xở, vốn là một lợi thế quan trọng của người làm độc lập, dần trở thành áp lực khiến công việc ngày càng nặng nề.
Điều đó khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về cách chúng ta hiểu sự tự chủ. Liệu một người chỉ thật sự độc lập khi có khả năng tự làm mọi thứ, hay sự độc lập còn nằm ở cách họ lựa chọn những gì cần tự làm, những gì có thể cộng tác và những gì nên tìm kiếm sự hỗ trợ?
1. Khi người làm nội dung độc lập tự biến mình thành một đội ngũ
Làm nội dung ngày nay đòi hỏi nhiều năng lực khác nhau. Một người có chuyên môn tốt chưa chắc đã biết cách diễn đạt kiến thức trên video. Một người viết giỏi chưa chắc đã tự tin trước máy quay. Một người có khả năng xây dựng nội dung hấp dẫn cũng chưa chắc hiểu cách chuyển những nội dung đó thành sản phẩm hoặc dịch vụ có giá trị thương mại.
Vì vậy, khi bắt đầu phát triển thương hiệu cá nhân, không ít người bước vào một hành trình học tập kéo dài: học viết, học quay, học dựng, học thiết kế, học thuật toán, học marketing và học cả cách bán hàng.
Việc chủ động học hỏi là cần thiết. Nhưng có một ranh giới khá mong manh giữa học để làm chủ công việc và học vì tin rằng mình phải tự đảm nhiệm mọi công đoạn.
Một chuyên gia có thể dành nhiều năm tích lũy kiến thức, xây dựng kinh nghiệm thực tiễn và phát triển khả năng giải quyết vấn đề cho khách hàng. Nhưng khi bắt đầu làm YouTube, họ lại có thể dành phần lớn thời gian để vật lộn với phần mềm dựng phim, thiết bị ghi hình hay những yếu tố kỹ thuật mà bản thân chưa từng được đào tạo.
Tôi không cho rằng việc tự học những kỹ năng ấy là sai. Trái lại, hiểu được quy trình sản xuất sẽ giúp người làm nội dung chủ động hơn. Vấn đề xuất hiện khi việc làm chủ quy trình bị đồng nhất với việc phải tự mình thực hiện toàn bộ quy trình.
Trong mentoring về video, tôi đặc biệt chú ý đến một tình huống: một người có thể diễn đạt rất mạch lạc khi tư vấn cho khách hàng nhưng lại trở nên cứng nhắc khi bắt đầu ghi hình. Họ quan sát từng biểu cảm, cân nhắc từng câu chữ, quay lại nhiều lần và đánh giá bản thân bằng những tiêu chuẩn rất khắt khe.
Ở đây, vấn đề không nhất thiết nằm ở kỹ thuật quay video. Đôi khi, người ấy đang phải làm quen với cảm giác mình chưa thành thạo một kỹ năng mới, dù đã là người có năng lực trong lĩnh vực chuyên môn.
Nếu quen với việc phải tự giải quyết mọi vấn đề, họ có thể tiếp tục tìm thêm công cụ, xem thêm hướng dẫn và sửa đi sửa lại sản phẩm một mình. Nhưng một phản hồi đúng lúc từ người có kinh nghiệm đôi khi sẽ giúp họ nhìn ra vấn đề nhanh hơn rất nhiều.
Điểm khác biệt không nằm ở việc ai làm nhiều hơn, mà ở việc ai hiểu rõ đâu là phần năng lực mình cần phát triển và đâu là phần công việc có thể sử dụng nguồn lực bên ngoài.
Một người làm nội dung độc lập không nhất thiết phải trở thành một đội ngũ thu nhỏ. Họ cần phát triển năng lực đưa ra quyết định, tổ chức nguồn lực và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.
Đó mới là một biểu hiện đáng quan tâm của sự tự chủ.
2. Tự chủ là làm chủ lựa chọn, không phải kiểm soát mọi công đoạn
Tôi quan tâm đến một cách hiểu về sự tự chủ mà mình gọi là tự chủ mềm.
Chữ “mềm” ở đây không mang nghĩa thiếu chính kiến hay dễ dàng để người khác tác động đến quyết định của mình. Nó là khả năng giữ được quyền lựa chọn mà không nhất thiết phải kiểm soát toàn bộ diễn biến của sự việc.
Một người tự chủ mềm vẫn có mục tiêu, tiêu chuẩn và nguyên tắc riêng. Nhưng họ không xem việc điều chỉnh kế hoạch, học hỏi người khác hoặc thừa nhận mình cần hỗ trợ là dấu hiệu của sự yếu kém.
Trong công việc làm nội dung, điều này thể hiện rất rõ qua cách chúng ta phân biệt giữa trách nhiệm và phương pháp thực hiện.
Giả sử bạn đang xây dựng một kênh YouTube để chia sẻ kiến thức nghề nghiệp. Bạn có trách nhiệm với chất lượng chuyên môn, quan điểm và những gì mình công bố. Nhưng trách nhiệm ấy không đồng nghĩa với việc bạn phải tự học mọi phần mềm dựng phim, tự xử lý âm thanh, tự thiết kế thumbnail hay tự mình giải quyết tất cả vấn đề kỹ thuật.
Bạn có thể học để hiểu nguyên lý, thuê người thực hiện, tham gia một chương trình đào tạo hoặc nhờ người có kinh nghiệm góp ý. Mỗi lựa chọn đều đi kèm chi phí, lợi ích và mức độ phụ thuộc khác nhau. Điều quan trọng là bạn hiểu vì sao mình chọn phương án đó và có khả năng đánh giá kết quả.
Bạn đang chủ động lựa chọn sự hỗ trợ, hay đang giao luôn quyền phán đoán của mình cho người khác?
Hai hành vi này nhìn bên ngoài khá giống nhau nhưng bản chất rất khác.
Một người tìm đến mentor để được phản biện định hướng, sau đó tự cân nhắc và điều chỉnh theo hoàn cảnh thực tế, đang sử dụng sự hỗ trợ như một nguồn lực phát triển. Ngược lại, nếu mỗi quyết định đều phải chờ mentor xác nhận, họ có thể đang thay thế sự phụ thuộc vào khả năng tự xoay xở bằng sự phụ thuộc vào một người khác.
Tương tự, thuê một editor không làm bạn mất quyền làm chủ kênh YouTube, nếu bạn vẫn hiểu nội dung mình muốn truyền tải, biết cách đưa ra yêu cầu và có khả năng đánh giá sản phẩm. Nhưng việc giao toàn bộ định hướng nội dung cho người khác mà không hiểu những lựa chọn đằng sau nó có thể khiến bạn dần đánh mất vai trò chủ thể trong chính thương hiệu của mình.
Tự chủ vì thế không loại trừ sự phụ thuộc lẫn nhau. Trong đời sống và công việc, chúng ta vẫn luôn dựa vào kiến thức, hạ tầng, sản phẩm, dịch vụ và sự đóng góp của rất nhiều người. Điều cần phát triển không phải khả năng thoát khỏi mọi mối liên hệ, mà là năng lực nhận diện những mối liên hệ nào đang giúp mình trưởng thành và những mối liên hệ nào khiến mình dần đánh mất quyền quyết định.
Tôi nghĩ đây cũng là một biểu hiện của việc sống có chủ thể: biết mình đang chọn điều gì, vì sao chọn và sẵn sàng chịu trách nhiệm với lựa chọn ấy, ngay cả khi quá trình thực hiện có sự tham gia của nhiều người.
3. Người làm độc lập không nhất thiết phải phát triển trong đơn độc
Một đặc điểm thú vị của công việc sáng tạo nội dung là chúng ta có thể dành rất nhiều thời gian làm việc một mình, nhưng giá trị của nội dung lại chỉ thật sự được kiểm nghiệm khi nó đi vào mối quan hệ với người khác.
Một bài viết cần được đọc. Một video cần được xem. Một sản phẩm cần được sử dụng. Một quan điểm cần đi qua những cuộc trao đổi, phản biện và trải nghiệm thực tế để tiếp tục được hoàn thiện.
Nhưng nếu quá quen với việc làm mọi thứ một mình, chúng ta dễ trì hoãn chính quá trình tiếp xúc ấy.
Ta muốn bài viết phải đủ sâu sắc trước khi công bố, video phải đủ chỉn chu trước khi đăng tải, sản phẩm phải đủ hoàn thiện trước khi giới thiệu. Những tiêu chuẩn chất lượng vốn giúp bảo vệ uy tín nghề nghiệp đôi khi lại trở thành lý do để chúng ta liên tục giữ công việc trong vùng an toàn.
Tôi không nghĩ cứ xuất bản thật nhanh là tốt, cũng không cho rằng mọi sản phẩm chưa hoàn thiện đều nên được đưa ra công chúng. Có những nội dung đòi hỏi sự kiểm chứng nghiêm túc và có những tiêu chuẩn chuyên môn không thể đánh đổi.
Nhưng giữa việc giữ chất lượng và việc chờ đến khi không còn điều gì đáng lo ngại là một khoảng cách rất lớn. Chúng ta cần học cách nhận diện thời điểm một sản phẩm đã đủ tốt để được thử nghiệm, đồng thời chấp nhận rằng phản hồi từ thực tế cũng là một phần của quá trình phát triển năng lực.
Điều này khiến tôi suy nghĩ về giá trị của những môi trường học tập và cộng đồng dành cho người làm chuyên môn.
Khi tham gia thiết kế và vận hành cộng đồng Expert Business Studio tại Vũ Trụ Creator, tôi quan tâm đến một câu hỏi: Làm thế nào để một cộng đồng không chỉ trở thành nơi mọi người tiếp tục tiêu thụ thêm kiến thức, mà còn giúp họ thực sự tạo ra tiến triển trong công việc?
Một người có thể tham dự rất nhiều webinar, lưu hàng chục tài liệu, đọc nhiều bài chia sẻ chuyên môn nhưng vẫn chưa hoàn thành video đầu tiên, bản nháp sản phẩm hay trang giới thiệu dịch vụ của mình. Việc tiếp nhận kiến thức có thể mang đến cảm giác đang tiến bộ, nhưng cảm giác ấy không phải lúc nào cũng đi cùng tiến triển thực tế.
Vì vậy, tôi quan tâm đến những hoạt động khuyến khích mọi người đưa công việc đang thực hiện ra trao đổi, thay vì chỉ giới thiệu thành quả khi mọi thứ đã hoàn chỉnh.
Đó có thể là một video đầu tiên chưa thật sự tự nhiên, bản phác thảo sản phẩm còn thiếu nhiều phần, một bài viết đang mắc kẹt ở luận điểm hoặc một định hướng kinh doanh chưa tìm được cách diễn đạt rõ ràng.
Khi mang công việc chưa hoàn thiện vào một môi trường có phản hồi phù hợp, người thực hiện có cơ hội nhận ra những điểm mù mà việc tự suy nghĩ nhiều lần chưa chắc giải quyết được. Tuy nhiên, một cộng đồng có nhiều người sẵn sàng đưa lời khuyên chưa chắc đã là một cộng đồng hỗ trợ tốt.
Lời khuyên có thể xuất phát từ kinh nghiệm thực tế của người đưa ra, nhưng chưa chắc phù hợp với điều kiện, mục tiêu và giai đoạn phát triển của người nhận. Một người muốn xây kênh YouTube như thư viện chuyên môn phục vụ hoạt động tư vấn sẽ có những lựa chọn khác với một người muốn phát triển kênh giải trí dựa trên quảng cáo.
Nếu bỏ qua sự khác biệt này, lời khuyên dù hữu ích trong hoàn cảnh của người khác vẫn có thể đẩy chúng ta đi xa mục tiêu ban đầu. Vì vậy, tôi cho rằng phản hồi tốt không chỉ là chỉ ra việc gì nên sửa, mà còn giúp người nhận hiểu vì sao cần sửa, điều gì nên giữ và đâu là phần họ cần tự quyết định.
Một môi trường đồng hành tốt không làm thay công việc của chúng ta. Nó giúp chúng ta có thêm năng lực để tiếp tục tự làm chủ công việc ấy.
Không xây một mình, bắt đầu từ một việc bạn đang làm
Nếu bạn đang xây dựng thương hiệu cá nhân, phát triển nội dung hay từng bước kinh doanh từ chuyên môn của mình, bạn không nhất thiết phải tự tìm lời giải cho mọi vấn đề.
Tại Expert Business Studio, cộng đồng do Vũ Trụ Creator phát triển, chúng tôi muốn tạo ra một không gian để những người có chuyên môn được chia sẻ công việc đang thực hiện, trao đổi góc nhìn, đón nhận phản hồi và cùng nhau tiến bộ qua những hành động cụ thể.
Bạn không cần chờ đến khi mọi thứ hoàn hảo mới bắt đầu kết nối. Đôi khi, một câu hỏi đúng lúc hoặc một bản nháp được đưa ra trao đổi đã là bước tiến quan trọng.
4. Biết đón nhận sự giúp đỡ cũng là một năng lực cần học
Chúng ta thường nói về kỹ năng giao tiếp, hợp tác, làm việc nhóm hay xây dựng mạng lưới quan hệ. Nhưng ít khi xem khả năng đón nhận sự giúp đỡ như một biểu hiện của sự trưởng thành.
Để nhận được sự hỗ trợ thực sự có ích, trước hết một người cần nhận ra điều mình chưa biết. Họ phải đủ rõ ràng để diễn đạt vấn đề, đủ cởi mở để lắng nghe một góc nhìn khác và đủ tỉnh táo để phân biệt đâu là phản hồi phù hợp với hoàn cảnh của mình.
Điều này không đơn giản như việc đặt một câu hỏi rồi làm theo câu trả lời.
Chẳng hạn, khi một người nói rằng họ không thể duy trì việc làm nội dung, giải pháp được đề xuất có thể là lập lịch đăng bài, chuẩn hóa quy trình hoặc giảm độ phức tạp trong khâu sản xuất. Nhưng nếu khó khăn thực sự đến từ nỗi sợ bị đánh giá hoặc cảm giác mình chưa đủ tư cách chia sẻ, thêm một quy trình chặt chẽ chưa chắc giải quyết được vấn đề.
Một cuộc trao đổi tốt có thể giúp người ấy nhận ra mình đang mắc kẹt ở kỹ năng, nguồn lực hay tâm thế. Từ đó, họ mới có cơ sở lựa chọn bước tiếp theo.
Việc đón nhận hỗ trợ vì thế đòi hỏi cả sự khiêm tốn lẫn năng lực phán đoán. Khiêm tốn để nhìn nhận giới hạn của bản thân, nhưng không từ bỏ khả năng suy nghĩ độc lập. Cởi mở với những điều chưa biết, nhưng không mặc nhiên xem kinh nghiệm của người khác là công thức đúng cho cuộc đời mình.
Tôi cũng nghĩ rằng người trưởng thành không nhất thiết phải chứng minh mình mạnh mẽ bằng cách che giấu toàn bộ khó khăn. Có thể nói ra một vấn đề chưa giải quyết được, thừa nhận một giới hạn hoặc nhờ người khác đồng hành không làm giảm đi giá trị của những năng lực mình đã tích lũy.
Điều đáng quan tâm hơn là sau mỗi lần được hỗ trợ, chúng ta có hiểu bản thân và công việc của mình rõ hơn không? Có phát triển thêm năng lực giải quyết vấn đề không? Có trở nên chủ động hơn trong những quyết định tiếp theo không?
Nếu câu trả lời là có, sự kết nối ấy đang góp phần củng cố tính tự chủ, thay vì lấy nó đi.
5. Không xây một mình, nhưng vẫn là người làm chủ
Trong hệ tư duy phát triển của Vũ Trụ Creator, chúng tôi tiếp cận hành trình xây dựng sự nghiệp từ bốn tầng: Self → Expertise → Brand → Business.
Tôi đặc biệt quan tâm đến chữ Self đứng ở đầu hành trình này.
Bởi trước khi phát triển chuyên môn thành một thương hiệu hay mô hình kinh doanh, mỗi người cần hiểu cách mình vận hành: điều gì thúc đẩy mình hành động, điều gì khiến mình trì hoãn, những tiêu chuẩn nào đang giúp mình tiến bộ và những niềm tin nào vô tình trở thành rào cản.
Nếu một người mặc định rằng làm độc lập đồng nghĩa với không được cần đến ai, họ có thể đem chính niềm tin ấy vào cách xây dựng nội dung, thương hiệu và công việc kinh doanh. Khi đó, sự độc lập dễ biến thành áp lực phải tự gánh vác, còn mong muốn làm chủ lại biến thành nhu cầu kiểm soát mọi thứ.
Tôi không nghĩ chúng ta cần từ bỏ tinh thần độc lập để trở nên cởi mở hơn với sự kết nối. Điều cần điều chỉnh là cách định nghĩa sự độc lập.
Một người biết mình muốn đi đâu, hiểu giá trị của bản thân, có khả năng tự phán đoán và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình vẫn có thể học hỏi, cộng tác và đón nhận sự giúp đỡ. Họ không cần trở thành người giỏi nhất trong mọi công đoạn để giữ được vai trò chủ thể trong hành trình phát triển của chính mình.
Và một cộng đồng tốt, xét cho cùng, cũng không nên trở thành nơi mọi người tìm đến để được quyết định thay. Nó nên là môi trường để chúng ta được thử nghiệm, được phản hồi, được nhìn thấy những giới hạn và khả năng của bản thân, trước khi trở về tiếp tục công việc của mình với một tâm thế vững vàng hơn.
Không xây một mình không có nghĩa là để người khác xây thay. Đó là lựa chọn bước đi cùng người khác, trong khi vẫn giữ quyền quyết định mình đang xây điều gì và muốn trở thành ai.
VŨ TRỤ CREATOR ·
Deep Branding. Quiet Influence.
Từ nền tảng chuyên môn đã có, thương hiệu của bạn nên đi về đâu?
Nếu bạn đang muốn dừng lại một nhịp để nhìn rõ những gì mình đã tích lũy suốt nhiều năm, gồm chuyên môn, kinh nghiệm, cả những điều chưa từng gọi tên, và tìm ra hướng đi thật sự dành cho thương hiệu của mình, mời bạn tìm hiểu ▶ gói tư vấn 1:1 của chúng tôi.
Hoặc bắt đầu nhẹ nhàng hơn: khám phá ▶ nguyên mẫu thương hiệu của bạn, để có một kim chỉ nam cho bước đi tiếp theo.
❗Lưu ý: Mỗi người chỉ có thể đăng ký 01 buổi trò chuyện miễn phí.
