Chưa tìm được ngách lâu dài, vẫn có thể xây dựng thương hiệu cá nhân không?
Có những điều chỉ trở nên rõ hơn sau khi mình thực sự làm, gặp người dùng, nhận phản hồi và trải qua cả giai đoạn ban đầu không còn mới mẻ.
Có những giai đoạn bạn biết mình muốn bắt đầu chia sẻ, nhưng chưa thể gọi tên chính xác hướng đi sẽ theo đuổi trong nhiều năm tới. Bạn vẫn đang học, thử nhiều chủ đề, làm những công việc khác nhau và quan sát xem đâu là phần mình thực sự muốn đào sâu.
Khi ấy, một băn khoăn khá tự nhiên xuất hiện: nếu ngách còn chưa rõ, việc xây dựng thương hiệu cá nhân từ bây giờ có khiến hình ảnh của mình trở nên thiếu nhất quán hay không?
Theo tôi, bạn vẫn có thể bắt đầu. Nhưng điều cần xây ở giai đoạn này chưa phải một định vị cố định, càng không phải một lời cam kết rằng từ nay mình chỉ được nói về một chủ đề.
Điều cần thiết hơn là một hướng khám phá đủ rõ để tạo ra dữ liệu, đủ giới hạn để người khác vẫn hiểu mình đang quan tâm đến điều gì, nhưng đủ mở để bản thân tiếp tục điều chỉnh khi có thêm trải nghiệm.
1. Khi dữ liệu về bản thân còn ít, ngách nên được xem như một giả thuyết cần kiểm chứng
Một trong những lý do khiến việc chọn ngách trở nên khó khăn là chúng ta thường đối xử với nó như một quyết định có tính lâu dài. Chọn một chủ đề dường như đồng nghĩa với việc phải biết ngay mình sẽ trở thành ai, phục vụ ai và làm loại công việc nào trong nhiều năm tới.
Cách tiếp cận này có thể phù hợp với người đã có một lượng trải nghiệm đủ lớn, nhưng lại khá khó với người đang ở giai đoạn đầu hoặc vừa bước vào một lần chuyển hướng nghề nghiệp.
Bởi ở giai đoạn ấy, rất nhiều thông tin về chính mình vẫn chỉ là giả định. Một chủ đề mình thích chưa chắc là thứ mình có thể nghiên cứu trong nhiều năm. Một kỹ năng mình làm tốt chưa chắc là dạng công việc mình muốn biến thành nguồn thu nhập chính. Một nội dung nhận được nhiều phản hồi cũng chưa chứng minh rằng phía sau nó tồn tại nhu cầu đủ lớn để phát triển thành sản phẩm, dịch vụ hay một hướng chuyên môn dài hạn.
Có những điều chỉ trở nên rõ hơn sau khi mình thực sự làm, gặp người dùng, nhận phản hồi và trải qua cả giai đoạn ban đầu không còn mới mẻ.
Vì vậy, thay vì yêu cầu bản thân phải trả lời ngay “ngách của tôi là gì?”, tôi nghĩ có thể bắt đầu bằng một câu hỏi thực tế hơn: “Trong giai đoạn này, tôi muốn kiểm chứng hướng nào?” Chẳng hạn, một người quan tâm đến người đa năng chưa cần ngay lập tức định vị mình là chuyên gia về nghề nghiệp cho multipotentialite.
Họ có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu một vấn đề cụ thể hơn: vì sao những người có nhiều trải nghiệm thường khó kết nối chúng thành một hướng nghề nghiệp dễ hiểu, và liệu mình có đủ năng lực để giúp họ giải quyết vấn đề ấy hay không.
Khi nhìn theo cách này, ngách trở thành một giả thuyết chiến lược thay vì một danh tính phải bảo vệ. Bạn chọn một phạm vi, làm việc đủ sâu trong phạm vi đó, quan sát bằng chứng rồi quyết định tiếp tục, thu hẹp hoặc điều chỉnh. Cam kết vẫn cần thiết, bởi nếu thay đổi mỗi tuần thì không thể tạo ra chiều sâu; nhưng đó là cam kết với một giai đoạn thử nghiệm đủ nghiêm túc, chứ không phải lời hứa rằng mình sẽ không bao giờ thay đổi.
Bản thân tôi cũng không bắt đầu với một bức tranh rõ ràng như hướng đi hiện tại. Tôi từng học Luật, sau đó chuyển sang truyền thông và sáng tạo, rồi dần đi sâu hơn vào chiến lược, nội dung, thương hiệu cá nhân, tái định vị, hệ thống hóa chuyên môn và One-Person Business. Nếu nhìn ngược lại từ hôm nay, các điểm ấy có vẻ có một logic tương đối liền mạch. Nhưng khi đang ở trong từng giai đoạn, tôi không thể nhìn thấy toàn bộ đường dây ấy rõ như bây giờ.
Có những hướng từng khiến tôi nghĩ mình sẽ theo rất lâu nhưng sau đó nhận ra không thực sự phù hợp. Ngược lại, có những năng lực ban đầu chỉ đóng vai trò phụ trong công việc nhưng càng sử dụng lại càng trở thành phần cốt lõi trong cách tôi tạo ra giá trị. Tôi không nghĩ mình đã “tìm thấy đúng ngách” trong một thời điểm cụ thể. Đúng hơn, tôi liên tục thu thập bằng chứng để hiểu đâu là phần nên giữ lại và đâu là phần cần loại bỏ.
2. Chưa chốt được ngách không có nghĩa là có thể chia sẻ mọi thứ mình quan tâm
Tuy nhiên, việc chưa cần xác định một ngách cố định không đồng nghĩa với việc thương hiệu cá nhân có thể trở thành nơi chứa tất cả sở thích, mối quan tâm và suy nghĩ xuất hiện trong đầu.
Một người có thể quan tâm đến nhiều lĩnh vực mà vẫn tạo được cảm giác nhất quán; ngược lại, một người chỉ nói về vài chủ đề nhưng mỗi chủ đề phục vụ một nhóm người hoàn toàn khác nhau thì hình ảnh vẫn có thể trở nên rời rạc.
Vấn đề vì thế không nằm ở số lượng chủ đề, mà nằm ở logic kết nối phía sau chúng. Nếu một bài nói về thương hiệu cá nhân, bài khác nói về người đa năng, bài tiếp theo nói về hệ thống hóa chuyên môn và một bài khác nữa nói về kinh doanh một người, những chủ đề này thoạt nhìn khá khác nhau. Nhưng nếu tất cả cùng xoay quanh câu hỏi “làm thế nào một người có năng lực và trải nghiệm có thể hiểu rõ giá trị của mình, diễn giải nó thành một vị trí dễ hiểu và xây dựng một cách làm việc ngày càng tự chủ”, chúng vẫn thuộc cùng một hệ vấn đề.
Đây cũng là cách tôi dần nhìn thấy sự liên kết trong những gì mình đang làm. Trước đây, tôi có thể xem truyền thông, viết, thương hiệu cá nhân, tái định vị hay One-Person Business như những mảng tương đối riêng biệt. Nhưng khi đi sâu hơn, tôi nhận ra mình luôn quay lại một nhóm câu hỏi giống nhau: một người có gì đáng giá, làm sao họ nhìn thấy điều đó, làm sao người khác hiểu được, và làm thế nào để biến năng lực thành một cấu trúc công việc phù hợp hơn với mình.
Từ đây, điều cần thiết với người chưa rõ ngách không phải là ép bản thân vào một chủ đề duy nhất, mà là xác định phạm vi khám phá. Phạm vi ấy có thể được xây quanh một nhóm người, một loại vấn đề hoặc một sự chuyển đổi mà bạn muốn hiểu sâu hơn.
Ví dụ, thay vì nói “tôi chia sẻ về sự nghiệp, phát triển bản thân, nội dung và kinh doanh”, có thể xác định rõ hơn: “tôi đang tìm hiểu cách những người có nhiều trải nghiệm có thể kết nối năng lực và xây dựng một hướng làm việc độc lập phù hợp”. Khi đó, những nội dung khác nhau vẫn có một trung tâm để quay về.
Một cách tương đối đơn giản để kiểm tra điều này là đặt khoảng mười nội dung gần nhất cạnh nhau và thử giải thích mối liên hệ giữa chúng trong một hoặc hai câu.
Nếu bạn có thể nói khá rõ những nội dung ấy cùng phục vụ kiểu người nào, cùng giúp họ nhìn rõ vấn đề gì hoặc cùng đưa họ về một loại kết quả nào, phạm vi hiện tại có thể đã đủ chặt. Nếu mỗi bài cần một lời giải thích hoàn toàn khác, có lẽ vấn đề không phải là bạn chưa tìm được ngách, mà là quá trình khám phá đang thiếu một ranh giới cần thiết.
3. Khi chủ đề còn thay đổi, thứ đáng xây trước là những tài sản có thể mang theo
Một điều khiến nhiều người ngại bắt đầu sớm là nỗi lo những gì mình làm hôm nay sẽ trở nên vô ích nếu sau này đổi hướng. Tôi nghĩ nỗi lo này chỉ đúng khi chúng ta xem thương hiệu cá nhân như một tập hợp chủ đề. Nếu nhìn rộng hơn, có rất nhiều thứ được tích lũy trong quá trình xây dựng thương hiệu và không mất đi chỉ vì bạn thay đổi phạm vi chuyên môn.
Đó có thể là cách bạn quan sát một vấn đề, chất lượng lập luận, khả năng nghiên cứu, cách chuyển một ý tưởng phức tạp thành cấu trúc dễ hiểu, những tiêu chuẩn bạn giữ trong công việc hoặc loại bằng chứng bạn sử dụng để bảo vệ quan điểm.
Đây là những tài sản có khả năng đi cùng bạn qua nhiều lần tái định vị hơn một danh sách chủ đề cụ thể. Một người có thể thay đổi từ làm nội dung sang chiến lược, từ tư vấn cá nhân sang phát triển sản phẩm tri thức, nhưng cách họ tư duy và tạo ra giá trị vẫn có thể được nhận ra.
Nền tảng Luật là một ví dụ khá rõ trong hành trình của tôi. Tôi không làm nghề luật, nên nếu chỉ nhìn bằng nhãn nghề nghiệp, quãng thời gian đó có vẻ không liên quan nhiều đến công việc hiện tại. Nhưng nó để lại cho tôi những thói quen tư duy rất rõ: tách dữ kiện khỏi nhận định, xem xét điều kiện của một kết luận, tìm điểm yếu trong lập luận và cố gắng nhìn một vấn đề từ nhiều phía trước khi chốt quan điểm. Những kỹ năng này tiếp tục xuất hiện trong cách tôi viết, làm chiến lược, xây framework hay tư vấn cho người khác, dù lĩnh vực áp dụng đã thay đổi.
Điều tương tự xảy ra với những giai đoạn thử nghiệm nội dung.
Một bài viết sau này có thể không còn nằm trong chủ đề chính, nhưng quá trình làm ra nó vẫn giúp bạn luyện khả năng quan sát, nghiên cứu, diễn giải và hiểu người đọc. Một dự án không trở thành hướng kinh doanh lâu dài vẫn có thể cho biết loại khách hàng nào mình hợp, kiểu công việc nào khiến mình kiệt sức hoặc dạng vấn đề nào mình có năng lực giải quyết tốt hơn dự đoán ban đầu.
Bởi vậy, ở giai đoạn chưa rõ ngách, tôi nghĩ một câu hỏi đáng quan tâm không kém “mình nên nói về điều gì” là: “Dù chủ đề có thay đổi, tôi muốn chất lượng nào trong công việc của mình tiếp tục được nhận ra?” Có người muốn được biết đến bởi khả năng nghiên cứu kỹ. Có người nổi bật ở khả năng kết nối những lĩnh vực tưởng không liên quan. Có người mạnh ở việc biến sự phức tạp thành một hệ thống dễ hành động. Những đặc điểm này thường bền hơn một từ khóa định vị.
Sự tin cậy cũng có thể được tích lũy theo cách đó. Nếu mới bước vào một lĩnh vực, bạn không cần tự đặt mình vào vị trí chuyên gia. Bạn có thể nói rõ mình đang quan sát điều gì, đã thử trong bối cảnh nào, bằng chứng hiện tại đến đâu và phần nào vẫn chưa đủ cơ sở để kết luận.
Việc phân biệt giữa điều mình biết, điều mình suy luận và điều mình chưa biết không làm nội dung yếu hơn; ngược lại, nó tạo ra một loại tin cậy dựa trên sự chính xác và ý thức về giới hạn.
4. Ngách phù hợp thường hiện ra khi nhiều bằng chứng bắt đầu hội tụ
Tôi không cho rằng có một công thức có thể giúp ai đó chọn đúng ngách ngay từ đầu, bởi một phần quan trọng của thông tin chỉ xuất hiện sau hành động. Bạn khó biết mình có muốn viết trong nhiều năm nếu mới viết vài tuần. Bạn khó biết một kỹ năng có giá trị thương mại hay không nếu chưa từng dùng nó để giải quyết một vấn đề đủ thật. Và cũng khó biết mình có muốn phục vụ một nhóm người lâu dài nếu mới chỉ quan sát họ từ bên ngoài.
Vì vậy, sau mỗi giai đoạn thử nghiệm, điều đáng nhìn lại không phải chỉ là lượt xem, số người theo dõi hay mức độ yêu thích cá nhân.
Một hướng đáng cân nhắc hơn thường là nơi nhiều tín hiệu cùng xuất hiện: bạn vẫn còn muốn đào sâu sau khi cảm giác mới mẻ đã qua; năng lực của bạn tạo ra kết quả có thể quan sát; người khác bắt đầu tìm đến vì một nhóm vấn đề tương đối nhất quán; thị trường có nhu cầu thực tế; đồng thời cách làm việc ấy không liên tục xung đột với đời sống mà bạn muốn xây.
Không một tín hiệu đơn lẻ nào đủ để đưa ra kết luận. Một chủ đề có nhiều tương tác chưa chắc phù hợp để kinh doanh, bởi thứ khiến người ta dừng lại đọc và thứ khiến họ sẵn sàng trả tiền không nhất thiết giống nhau. Một chuyên môn có doanh thu tốt cũng chưa chắc đáng theo đuổi nếu để duy trì nó bạn phải chấp nhận một nhịp làm việc, loại khách hàng hoặc cách xuất hiện khiến mình liên tục cạn năng lượng.
Ngược lại, một chủ đề chưa có quy mô khán giả lớn vẫn có thể là hướng tốt nếu nó giải quyết một vấn đề đủ quan trọng cho một nhóm người cụ thể.
Hướng đi hiện tại của tôi cũng được hình thành từ quá trình quan sát nhiều loại bằng chứng như vậy. Tôi nhận thấy mình liên tục quay lại các vấn đề liên quan đến cách một người nhìn thấy năng lực của chính mình, kết nối những trải nghiệm tưởng rời rạc, diễn giải giá trị đó cho người khác và thiết kế một mô hình công việc phù hợp hơn. Tôi cũng nhìn thấy những câu hỏi giống nhau xuất hiện qua nội dung, các buổi tư vấn, sản phẩm, chương trình học và những cuộc trò chuyện với cộng đồng.
Dần dần, những thứ từng được xem là các mảng riêng bắt đầu nằm trên cùng một đường dây.
Thương hiệu cá nhân không còn đơn thuần là câu chuyện về cách xuất hiện, mà liên quan đến cách một người hiểu và diễn giải giá trị của mình. Tái định vị không chỉ là đổi thông điệp, mà là tìm ra phần nào trong quá khứ vẫn đáng giữ lại khi bước sang một hướng mới. Hệ thống hóa chuyên môn lại đặt câu hỏi về cách biến kinh nghiệm thành tài sản có thể truyền đạt, còn One-Person Business mở rộng điều đó thành một cấu trúc công việc và kinh doanh có khả năng tự chủ hơn.
Tôi không nhìn thấy toàn bộ mối liên hệ này ngay từ đầu. Nó chỉ rõ dần sau nhiều lần làm, viết, thử sản phẩm, làm việc với người thật và loại bỏ những phần không còn phù hợp. Có những trải nghiệm cuối cùng không trở thành chuyên môn chính, nhưng cho tôi biết mình không muốn làm gì. Có những hướng không đi đến cùng, nhưng lại trở thành nền để tôi hiểu sâu hơn lựa chọn tiếp theo. Vì thế, tôi ngày càng xem sự rõ ràng như kết quả của một quá trình quan sát đủ lâu, thay vì một câu trả lời phải xuất hiện trước khi bắt đầu.
Lời kết
Nếu chưa tìm được ngách lâu dài, bạn không cần đứng yên cho đến khi mọi thứ trở nên chắc chắn. Nhưng cũng không cần thử vô thời hạn mà không biết mình đang tìm kiếm điều gì. Có thể chọn một phạm vi đủ rõ trong vài tháng, làm việc nghiêm túc với nó rồi nhìn lại: mình đang ngày càng hiểu sâu hay chỉ lặp lại, người khác thực sự cần gì, đâu là năng lực được chứng minh bằng kết quả, phần nào mình vẫn muốn tiếp tục khi sự hứng thú ban đầu đã qua, và kiểu công việc ấy có phù hợp với cách sống mình muốn hay không.
Với tôi, đây cũng là phần quan trọng nhất của quá trình tìm ngách. Bạn không cần biết ngay đâu là câu trả lời cuối cùng, nhưng mỗi giai đoạn nên giúp mình loại bớt một vài khả năng và làm rõ thêm một vài điều.
Khi quá trình thử nghiệm được tổ chức theo cách đó, việc xây dựng thương hiệu cá nhân không làm bạn mắc kẹt trong một định vị quá sớm. Ngược lại, những gì bạn viết, làm, quan sát và nhận phản hồi có thể trở thành dữ liệu để một hướng đi ngày càng có cơ sở hơn xuất hiện.
Nhìn lại hành trình của mình, tôi không thấy một khoảnh khắc nào mà mọi thứ đột nhiên trở nên rõ ràng. Tôi chỉ thấy nhiều lần lựa chọn, thử nghiệm, thay đổi và kết nối lại những phần tưởng như rời rạc. Có lẽ vì vậy, tôi không còn nghĩ rằng chúng ta phải tìm thấy đúng ngách rồi mới bắt đầu xây dựng thương hiệu cá nhân. Đôi khi, chính trong quá trình xây dựng một cách có ý thức, mình mới dần nhận ra điều gì đủ quan trọng để tiếp tục, điều gì nên dừng lại và đâu là “sợi chỉ đỏ” đã âm thầm xuất hiện qua nhiều năm làm việc.
MERA CAO · THE QUIET INFLUENCE
Notes on personal branding, content & one-person business.
Blog / Website / Fanpage
Xem thêm:
