Hai người sử dụng cùng một loại máy ảnh, đứng trước cùng một khung cảnh, trong điều kiện ánh sáng tương tự. Nhưng những bức ảnh họ tạo ra vẫn có thể rất khác nhau.
Một người chọn góc rộng để ghi lại toàn cảnh. Người còn lại tập trung vào một chi tiết nhỏ, thay đổi vị trí và chờ ánh sáng phù hợp. Không thể kết luận ai chụp tốt hơn nếu chưa biết mục đích của bức ảnh, nhưng có thể thấy sự khác biệt không chỉ nằm ở thiết bị hay kỹ thuật.
Mình nghĩ công việc chuyên môn cũng có một phần tương tự. Hai người cùng nghề, có nền tảng kiến thức và số năm kinh nghiệm gần nhau, nhưng cách tiếp cận vấn đề, chất lượng quyết định và kết quả tạo ra vẫn có thể khác biệt.
Khi nói về lợi thế cạnh tranh, chúng ta thường được khuyên phải giỏi hơn, học thêm kỹ năng mới hoặc tìm một USP thật độc đáo. Những điều này có thể hữu ích, nhưng mình không nghĩ khác biệt nhất thiết phải bắt đầu từ việc sở hữu thứ người khác không có.
Đôi khi, lợi thế được hình thành từ cách chúng ta sử dụng những năng lực tương đối phổ biến để giải quyết một vấn đề cụ thể tốt đến mức nào.
Có bốn góc nhìn mình muốn phân tích.
1. Sự khác biệt có thể bắt đầu từ cách đặt vấn đề, trước cả khi đưa ra giải pháp
Một trong những điều mình quan tâm khi làm công việc tư vấn là sự khác nhau giữa vấn đề khách hàng mô tả và nguyên nhân thực sự cần xử lý.
Chẳng hạn, một người làm dịch vụ độc lập nhận thấy mình đăng nội dung khá thường xuyên nhưng không có nhiều khách hàng phù hợp. Họ cho rằng vấn đề nằm ở khả năng viết và muốn tìm người giúp cải thiện nội dung.
Hai nhà tư vấn có cùng kiến thức về truyền thông có thể tiếp cận tình huống này theo những cách khác nhau.
Cả hai cách tiếp cận đều có thể hợp lý. Nếu vấn đề nằm ở nội dung, việc mở rộng phân tích sang những phần khác chưa chắc cần thiết. Ngược lại, nếu dịch vụ được giới thiệu chưa rõ ràng, cải thiện nội dung có thể không giải quyết được nguyên nhân chính.
Điều đáng bàn ở đây không phải nhà tư vấn nào đặt nhiều câu hỏi hơn, mà là ai xác định được phạm vi phân tích phù hợp và có đủ căn cứ để lựa chọn giải pháp.
Mình nhận thấy trong công việc chuyên môn, đôi khi chúng ta quá quen với một loại giải pháp đến mức có xu hướng nhìn mọi vấn đề qua giải pháp ấy. Người giỏi viết có thể nghĩ cần cải thiện bài viết. Người chuyên về thiết kế dễ chú ý đến hình ảnh. Người làm hệ thống lại có xu hướng muốn chuẩn hóa quy trình.
Đây không nhất thiết là sai lầm, nhưng là một giới hạn cần nhận biết.
Một người có chuyên môn không chỉ cần biết mình giải quyết được vấn đề gì, mà còn phải nhận ra khi nào vấn đề nằm ngoài phạm vi giải pháp quen thuộc của mình.
2. Khả năng lựa chọn điều không cần làm cũng là một biểu hiện của năng lực chuyên môn
Trong nhiếp ảnh, lựa chọn khung hình đồng nghĩa với việc có những chi tiết được giữ lại và những chi tiết nằm bên ngoài. Nếu cố đưa mọi thứ vào cùng một bức ảnh, chủ thể đôi khi trở nên khó nhận diện.
Công việc chuyên môn cũng đòi hỏi sự chọn lọc tương tự. Chúng ta thường đánh giá năng lực thông qua những gì một người có thể thực hiện. Càng nhiều kỹ năng, càng nhiều phương pháp, càng nhiều hạng mục dịch vụ, họ càng dễ được xem là có khả năng đáp ứng nhiều nhu cầu.
Nhưng có khả năng thực hiện một công việc không đồng nghĩa với việc công việc ấy cần được thực hiện.
Trong một dự án, việc bổ sung thêm hoạt động có thể làm tăng thời gian và chi phí mà chưa chắc cải thiện kết quả tương ứng. Ngược lại, lược bỏ một bước thiếu cần thiết có thể giúp nguồn lực được tập trung vào phần quan trọng hơn.
Mình nghĩ một phần giá trị của người có kinh nghiệm nằm ở khả năng đưa ra những quyết định như:
Nên bắt đầu từ đâu: Xác định điều kiện hoặc vấn đề cần xử lý trước.
Điều gì chưa cần thực hiện: Phân biệt hạng mục cần thiết với những đề xuất chỉ mang tính bổ sung.
Khi nào phải thay đổi phương án: Nhận biết những giả định ban đầu không còn phù hợp với dữ liệu thực tế.
Việc gì nằm ngoài năng lực của mình: Xác định giới hạn chuyên môn và những trường hợp cần người có năng lực khác.
Tất nhiên, từ chối nhiều việc không tự động chứng minh một người có phán đoán tốt. Sự chọn lọc chỉ có giá trị khi họ giải thích được căn cứ, lợi ích và những đánh đổi của quyết định đó. Với mình, đây là một trong những lý do cần phân biệt giữa việc cung cấp thật nhiều hạng mục và việc tạo ra một giải pháp tốt.
Giá trị chuyên môn không nhất thiết tăng theo số lượng công việc được thực hiện. Nó phụ thuộc vào mức độ những công việc ấy đóng góp vào kết quả cần đạt.
3. Trong tự nhiên, một đặc điểm chỉ phát huy lợi thế khi được đặt vào môi trường phù hợp
Có một nguyên lý trong sinh thái học mà mình thấy đáng suy ngẫm: khả năng tồn tại và phát triển của sinh vật không thể được đánh giá hoàn toàn tách khỏi điều kiện môi trường.
Một loài cây ưa sáng và một loài cây chịu bóng có những đặc điểm thích nghi khác nhau. Môi trường thuận lợi cho loài này chưa chắc phù hợp với loài kia. Điều đó không có nghĩa chúng ta có thể kết luận loài nào tốt hơn một cách tuyệt đối.
Trong giới hạn của một phép so sánh, mình nghĩ năng lực chuyên môn cũng có tính phụ thuộc bối cảnh như vậy.
Một người có khả năng phân tích rất sâu có thể phù hợp với những dự án nhiều dữ liệu và yêu cầu đánh giá cẩn trọng. Nhưng ở một tình huống cần đưa ra phương án khả thi trong thời gian ngắn, khả năng tổng hợp, lựa chọn và tổ chức thực hiện có thể được ưu tiên hơn.
Tương tự, một người có năng lực sáng tạo tốt chưa chắc luôn phù hợp hơn người làm việc theo quy trình chặt chẽ. Điều đó phụ thuộc vào loại vấn đề, mức độ rủi ro và yêu cầu của công việc.
Từ đây, mình muốn đặt lại một quan niệm khá phổ biến: Muốn có lợi thế cạnh tranh thì phải trở nên khác biệt hơn tất cả những người cùng nghề. Mình nghĩ điều này chưa đủ chính xác.
Lợi thế không chỉ phụ thuộc vào mức độ khác biệt, mà còn phụ thuộc vào việc sự khác biệt ấy có mang lại ích lợi đáng kể trong một bối cảnh cụ thể hay không. Một phương pháp rất đặc biệt nhưng không giải quyết được nhu cầu của khách hàng có thể ít giá trị hơn một phương pháp tương đối phổ biến, được thực hiện tốt và phù hợp với điều kiện thực tế.
Vì vậy, khi tìm hiểu lợi thế chuyên môn, mình cho rằng cần xem xét đồng thời ba yếu tố:
Năng lực: Bạn có thể thực hiện công việc ở chất lượng nào?
Bối cảnh: Năng lực ấy phù hợp với loại vấn đề, đối tượng và điều kiện nào?
Giá trị tương đối: So với những lựa chọn khác, cách tiếp cận của bạn mang lại lợi ích gì đáng kể?
Điều này cũng giải thích vì sao một người có thể được đánh giá rất cao trong môi trường này nhưng chưa phát huy được năng lực tương ứng ở môi trường khác. Không phải lúc nào nguyên nhân cũng là họ trở nên kém giỏi hơn. Đôi khi, điều kiện để năng lực ấy phát huy đã thay đổi.
Phép so sánh với tự nhiên không chứng minh rằng nghề nghiệp vận hành theo những quy luật sinh thái giống hệt nhau.
Nhưng nó nhắc mình về một nguyên tắc hữu ích khi đánh giá con người: đừng tách năng lực khỏi điều kiện mà năng lực ấy được sử dụng.
4. Khác biệt về cách làm chỉ trở thành lợi thế đáng tin cậy khi được chứng minh qua kết quả
Một điều mình thấy cần phân biệt rõ khi xây dựng thương hiệu cá nhân là sự khác nhau giữa việc làm cho người khác nhận diện được mình và việc khiến họ có cơ sở tin tưởng năng lực của mình.
Một phương pháp được đặt tên riêng, một bộ nhận diện chỉn chu hay một lời giới thiệu hấp dẫn có thể tạo ra sự chú ý và giúp người khác dễ ghi nhớ hơn. Nhưng những yếu tố đó chưa tự chứng minh chất lượng chuyên môn.
Trong bối cảnh AI hỗ trợ ngày càng nhiều công việc nghiên cứu, viết, thiết kế và trình bày, việc tạo ra những nội dung trông chuyên nghiệp cũng không còn là rào cản lớn như trước.
Vì vậy, mình nghĩ người làm chuyên môn cần đầu tư nhiều hơn vào những bằng chứng cho thấy cách mình thực sự giải quyết vấn đề.
Điều quan trọng không phải biến mọi dự án thành một bản báo cáo thành tích. Trong nhiều trường hợp, kết quả chịu ảnh hưởng của cả khách hàng, đội ngũ, thị trường và các điều kiện ngoài khả năng kiểm soát. Một số thông tin còn cần được bảo mật.
Nhưng chúng ta vẫn có thể diễn đạt năng lực thông qua cách trình bày vấn đề, những lựa chọn đã cân nhắc và các kết quả có thể chia sẻ một cách trung thực.
Mình đặc biệt quan tâm đến việc tài liệu hóa phương pháp làm việc vì một lý do: khi một quyết định chỉ tồn tại trong kinh nghiệm cá nhân, chúng ta có thể lặp lại nó rất nhiều lần mà chưa từng kiểm tra xem nó còn hợp lý hay không.
Khi được diễn đạt thành nguyên tắc, sơ đồ hoặc quy trình, phương pháp ấy trở nên dễ quan sát, phản biện và cải thiện hơn. Tuy nhiên, một phương pháp được tài liệu hóa tốt chưa chắc đã hiệu quả. Giá trị vẫn phải được kiểm tra qua cách nó được sử dụng và những kết quả tạo ra.
Truyền thông giúp người khác nhìn thấy cách bạn làm việc. Bằng chứng và trải nghiệm thực tế mới giúp họ đánh giá cách làm ấy có đáng tin cậy hay không.
Lời kết:
Không nhất thiết phải nhìn thấy điều chưa ai thấy, nhưng cần hiểu vì sao mình lựa chọn khung hình ấy
Quay lại hình ảnh hai người đứng trước cùng một khung cảnh với những chiếc máy ảnh tương tự nhau. Sự khác biệt có thể xuất hiện từ góc nhìn, thời điểm, cách lấy nét hoặc những chi tiết được lựa chọn. Nhưng bức ảnh nào phù hợp hơn vẫn cần được đánh giá theo mục đích mà nó phục vụ.
Mình nghĩ người làm chuyên môn cũng không nhất thiết phải theo đuổi sự độc đáo bằng mọi giá. Hai người có thể cùng sử dụng những phương pháp phổ biến nhưng khác nhau ở khả năng phân tích, lựa chọn, điều chỉnh và thực hiện. Một người có thể phù hợp hơn với loại vấn đề này, trong khi người còn lại tạo ra giá trị tốt hơn ở một bối cảnh khác.
Với mình, lợi thế chuyên môn không phải một đặc điểm bất biến mà chúng ta chỉ cần khám phá rồi đưa vào phần giới thiệu bản thân. Nó được hình thành, kiểm chứng và tiếp tục phát triển qua những công việc thực tế.
Điều đáng quan tâm vì thế không chỉ là mình có kỹ năng gì hoặc khác người khác ở đâu, mà còn là mình đã học được cách đưa ra những quyết định chuyên môn nào, những quyết định ấy có tạo ra kết quả tốt hơn trong một bối cảnh cụ thể hay không và mình có thể chứng minh điều đó bằng gì.
Bởi sau cùng, hai người cùng nghề không nhất thiết phải sở hữu những bộ kỹ năng khác nhau mới có thể tạo ra giá trị khác nhau.
Sự khác biệt đáng phát triển nằm ở cách chúng ta vận dụng năng lực, chất lượng những quyết định được đưa ra và khả năng tạo ra kết quả phù hợp với điều người khác thực sự cần.
—
Mera Cao
Build systems. Share wisdom. Lead quietly
VŨ TRỤ CREATOR ·
Deep Branding. Quiet Influence.
Từ nền tảng chuyên môn đã có, thương hiệu của bạn nên đi về đâu?
Nếu bạn đang muốn dừng lại một nhịp để nhìn rõ những gì mình đã tích lũy suốt nhiều năm, gồm chuyên môn, kinh nghiệm, cả những điều chưa từng gọi tên, và tìm ra hướng đi thật sự dành cho thương hiệu của mình, mời bạn tìm hiểu ▶ gói tư vấn 1:1 của chúng tôi.
Hoặc bắt đầu nhẹ nhàng hơn: khám phá ▶ nguyên mẫu thương hiệu của bạn, để có một kim chỉ nam cho bước đi tiếp theo.
❗Lưu ý: Mỗi người chỉ có thể đăng ký 01 buổi trò chuyện miễn phí.
